Bảo hiểm hàng hóa xuất nhập khẩu: phạm vi bảo hiểm, giá trị và bồi thường

Trách nhiệm của người chuyên chở đối với hàng mất, hư hỏng bị giới hạn bởi các công ước quốc tế và điều khoản vận đơn, và trong nhiều trường hợp người chuyên chở hoàn toàn được miễn trách. Một container rơi xuống biển, hàng ướt sau vụ cháy tàu hay một thông báo tổn thất chung có thể khiến chủ hàng không mua bảo hiểm mất trắng hoặc phải nộp khoản tiền lớn. Bảo hiểm hàng hóa lấp khoảng trống đó. Bài viết giải thích các điều kiện bảo hiểm ICC, bảo hiểm chiến tranh và đình công, cách xác định giá trị bảo hiểm, nghĩa vụ bảo hiểm theo CIF và CIP, quy trình khiếu nại và tổn thất chung.

Vì sao không thể chỉ dựa vào trách nhiệm của người chuyên chở

Theo Quy tắc Hague-Visby, nền tảng của nhiều vận đơn đường biển và Bộ luật Hàng hải Việt Nam, người chuyên chở được miễn trách với tổn thất do cháy không phải lỗi thực tế của họ, tai họa của biển, lỗi hàng hải hoặc quản trị tàu và một số trường hợp khác. Khi phải chịu trách nhiệm, mức bồi thường bị giới hạn theo kiện hoặc theo kilôgam, thường thấp hơn nhiều so với giá trị hàng công nghiệp. Trách nhiệm của hãng hàng không theo Công ước Montreal cũng bị giới hạn theo kilôgam. Bảo hiểm bồi thường theo hợp đồng bảo hiểm, không phụ thuộc lỗi của người chuyên chở; sau khi bồi thường, công ty bảo hiểm thế quyền đòi người chuyên chở.

Điều kiện bảo hiểm ICC (A), (B) và (C)

Phần lớn hợp đồng bảo hiểm hàng hóa quốc tế dùng Bộ điều kiện bảo hiểm hàng hóa của Viện những người bảo hiểm London (Institute Cargo Clauses), phiên bản 2009. Điều kiện (A) bảo hiểm mọi rủi ro trừ các điểm loại trừ; điều kiện (B) và (C) chỉ bảo hiểm các rủi ro được liệt kê.

Cả ba điều kiện có chung các điểm loại trừ: hành vi cố ý của người được bảo hiểm; rò chảy, hao hụt trọng lượng, thể tích, hao mòn thông thường; đóng gói không đầy đủ hoặc không phù hợp; nội tỳ, bản chất của hàng; chậm trễ; tình trạng mất khả năng thanh toán của chủ tàu, người khai thác tàu trong một số trường hợp; ô nhiễm phóng xạ, hạt nhân. Rủi ro chiến tranh và đình công bị loại trừ và phải mua bổ sung bằng điều khoản riêng. Điều kiện (B) và (C) còn loại trừ hư hỏng do hành vi cố ý phá hoại của bất kỳ người nào, có thể mua bổ sung theo điều khoản hành động ác ý.

Đóng gói không đầy đủ bị loại trừ ở cả ba điều kiện. Bao bì đủ chắc cho hành trình, kể cả việc xếp và chằng buộc trong container khi do người được bảo hiểm hoặc nhân viên của họ thực hiện, là điều kiện để được bồi thường chứ không phải chi tiết phụ.

Bảo hiểm chiến tranh và đình công

Điều khoản chiến tranh (Institute War Clauses – Cargo) bảo hiểm tổn thất do chiến tranh, nội chiến, hành động thù địch, bắt giữ, mìn và ngư lôi trôi dạt. Với vận chuyển đường biển, rủi ro chiến tranh nhìn chung chỉ được bảo hiểm khi hàng ở trên tàu biển, không bảo hiểm khi hàng ở trên bộ. Điều khoản đình công (Institute Strikes Clauses – Cargo) bảo hiểm tổn thất do người đình công, công nhân bị cấm xưởng, bạo loạn, dân biến và khủng bố, thường có hiệu lực từ kho đến kho như bảo hiểm chính. Hai điều khoản này thường được mua thêm với phí nhỏ, kèm điều khoản hủy và vùng loại trừ của công ty bảo hiểm.

Thời hạn bảo hiểm

Theo điều khoản vận chuyển, bảo hiểm thường bắt đầu khi hàng được di chuyển lần đầu trong kho tại nơi ghi trong hợp đồng để xếp lên phương tiện, tiếp tục trong quá trình vận chuyển bình thường và kết thúc khi dỡ xong hàng tại kho cuối cùng ở nơi đến, khi hàng được dùng để lưu kho ngoài quá trình vận chuyển bình thường, hoặc khi hết 60 ngày kể từ khi dỡ hàng khỏi tàu biển tại cảng cuối cùng, tùy trường hợp nào đến trước. Vì vậy, thông quan chậm ở nơi đến có thể khiến hàng hết hạn bảo hiểm nếu không xin gia hạn.

Giá trị bảo hiểm: CIF cộng 10%

Thông lệ thị trường là mua bảo hiểm theo giá CIF cộng 10%, tức 110% giá trị tiền hàng, phí bảo hiểm và cước phí; phần 10% tăng thêm đại diện cho lãi dự tính và các chi phí phát sinh. Khi có thuế nhập khẩu lớn hoặc biên lợi nhuận bán lại cao, người mua có thể thỏa thuận tỷ lệ cao hơn với công ty bảo hiểm. Mua dưới giá trị thực có thể bị áp dụng nguyên tắc bồi thường theo tỷ lệ, tức số tiền bồi thường giảm tương ứng với phần bảo hiểm dưới giá trị.

Nghĩa vụ bảo hiểm theo CIF và CIP

Theo Incoterms® 2020, CIF và CIP là hai điều kiện duy nhất buộc người bán mua bảo hiểm vì lợi ích của người mua. Với CIF, dùng cho vận tải biển và đường thủy nội địa, mức tối thiểu tương đương ICC (C). Với CIP, dùng cho mọi phương thức kể cả vận tải container và đa phương thức, mức tối thiểu tương đương ICC (A). Trong cả hai trường hợp, số tiền bảo hiểm tối thiểu là 110% giá hợp đồng, bằng đồng tiền của hợp đồng, và các bên có thể thỏa thuận khác. Incoterms® là nhãn hiệu của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC).

Người mua theo CIF vì vậy nên kiểm tra ICC (C) có đủ cho hàng của mình không, vì điều kiện này không bảo hiểm trộm cắp, ướt hàng do thời tiết xấu hay xếp dỡ thô bạo. Với các điều kiện khác không có nghĩa vụ bảo hiểm; bên chịu rủi ro nên tự mua bảo hiểm. Nhà xuất khẩu bán FOB, FCA và nhà nhập khẩu mua CFR, CPT, DAP thường ký hợp đồng bảo hiểm bao (open cover) theo năm để mọi lô hàng được bảo hiểm tự động.

Quy trình khiếu nại bồi thường

1. Hành động ngay khi phát hiện tổn thất: áp dụng biện pháp hợp lý để hạn chế tổn thất tăng thêm như hợp đồng bảo hiểm yêu cầu.
2. Thông báo cho công ty bảo hiểm hoặc đại lý giám định ghi trên giấy chứng nhận bảo hiểm, yêu cầu giám định trước khi di chuyển hoặc sửa chữa hàng.
3. Ghi chú bất thường trên biên bản giao nhận, phiếu giao nhận container và gửi thông báo tổn thất bằng văn bản cho người chuyên chở. Theo Quy tắc Hague-Visby, thông báo khi nhận hàng hoặc trong 3 ngày nếu tổn thất không thể thấy bên ngoài.
4. Lưu bằng chứng: ảnh chụp, bao bì hư hỏng, số seal, dữ liệu nhiệt độ với container lạnh, phiếu cân.
5. Nộp hồ sơ khiếu nại gồm đơn hoặc giấy chứng nhận bảo hiểm, hóa đơn, packing list, vận đơn, biên bản giám định, thư khiếu nại người chuyên chở và thư trả lời của họ, cùng các chứng từ khác theo yêu cầu.
6. Bảo lưu quyền khiếu nại người chuyên chở. Thời hiệu khởi kiện về hàng hóa theo Quy tắc Hague-Visby là một năm kể từ ngày giao hàng, và công ty bảo hiểm sẽ dựa vào quyền này sau khi bồi thường.

Tổn thất chung

Tổn thất chung là nguyên tắc lâu đời của luật hàng hải: khi có hy sinh hoặc chi phí bất thường được thực hiện có chủ ý và hợp lý để cứu tàu và hàng khỏi một hiểm họa chung, ví dụ ném hàng xuống biển, chữa cháy hay thuê cứu hộ, tất cả các bên có quyền lợi trong chuyến đi cùng đóng góp theo tỷ lệ giá trị tài sản được cứu. Phần đóng góp thường được chuyên gia phân bổ tổn thất chung tính theo Quy tắc York-Antwerp và có thể mất nhiều năm mới quyết toán.

Khi chủ tàu tuyên bố tổn thất chung, hàng chỉ được giao khi chủ hàng nộp bảo đảm, thường là cam kết đóng góp tổn thất chung (GA bond) do chủ hàng ký kèm thư bảo lãnh của công ty bảo hiểm hàng hóa, và bảo đảm cứu hộ riêng nếu có cứu hộ. Chủ hàng đã mua bảo hiểm thường nhận được bảo lãnh nhanh chóng. Chủ hàng không có bảo hiểm phải ký quỹ tiền mặt, có thể chiếm tỷ lệ đáng kể giá trị lô hàng, mới được nhận hàng, kể cả khi hàng của mình không hề hư hỏng.

GLG có thể thu xếp bảo hiểm hàng hóa với các công ty bảo hiểm uy tín cho từng lô hoặc theo hợp đồng bao, đồng thời hỗ trợ giám định và hồ sơ khiếu nại.

Câu hỏi thường gặp

Nên chọn ICC (A) hay ICC (C)?

ICC (A) rộng hơn, bảo hiểm mọi rủi ro mất mát, hư hỏng vật chất trừ các điểm loại trừ; ICC (C) chỉ bảo hiểm các tai nạn lớn. Với hàng công nghiệp hoặc giá trị cao, nên chọn ICC (A).

Vì sao mua bảo hiểm bằng 110% giá CIF?

Phần 10% tăng thêm bù lãi dự tính và chi phí phát sinh của người mua. Đây là thông lệ và là mức tối thiểu theo Incoterms® CIF và CIP.

Bảo hiểm có bồi thường tổn thất do chậm trễ không?

Không. Tổn thất do chậm trễ bị loại trừ ở tất cả các điều kiện ICC, kể cả khi chậm trễ phát sinh từ rủi ro được bảo hiểm.

Hàng không mua bảo hiểm khi có tổn thất chung thì sao?

Chủ hàng phải ký quỹ tiền mặt hoặc nộp bảo đảm khác được chấp nhận trước khi nhận hàng, và vẫn phải đóng góp phần tổn thất chung.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc ngân hàng cho từng giao dịch.