Thanh toán quốc tế trong xuất nhập khẩu: hướng dẫn chọn phương thức an toàn

Phổ rủi ro thanh toán: người bán và người mua luôn ở hai đầu cán cân

Mọi phương thức thanh toán đều trả lời một câu hỏi: tiền đi trước hay hàng đi trước, và ai giữ quyền kiểm soát hàng hóa trong khoảng thời gian giữa hai việc đó. Người xuất khẩu muốn nhận tiền trước khi mất quyền kiểm soát hàng; người nhập khẩu muốn nhận được hàng, hoặc ít nhất là chứng từ chứng minh hàng đã được gửi đúng, trước khi trả tiền. Không có phương thức nào tối ưu cho cả hai bên cùng lúc, nên việc chọn phương thức là việc phân bổ rủi ro dựa trên mức độ tin cậy, sức mạnh đàm phán, giá trị lô hàng và rủi ro quốc gia.

Xếp theo mức rủi ro của người xuất khẩu từ thấp đến cao, ta có: trả trước bằng T/T, thư tín dụng có xác nhận, thư tín dụng trả ngay, thư tín dụng trả chậm, nhờ thu D/P hoặc CAD, nhờ thu D/A và cuối cùng là ghi sổ (Open Account). Với người nhập khẩu, thứ tự gần như đảo ngược. Bảo lãnh ngân hàng và thư tín dụng dự phòng (SBLC) không phải là một bước trên phổ này mà là công cụ bảo đảm, thường được kết hợp với ghi sổ hoặc trả trước để kéo rủi ro về mức chấp nhận được.

Nguyên tắc cốt lõi: ngân hàng trong L/C và nhờ thu chỉ giao dịch trên chứng từ, không giao dịch trên hàng hóa. Ngân hàng không kiểm tra hàng có đúng chất lượng hay không; họ chỉ kiểm tra chứng từ có phù hợp với điều kiện đã quy định hay không.

Tổng quan các phương thức thanh toán quốc tế phổ biến

Chuyển tiền T/T trả trước

Người mua chuyển tiền qua ngân hàng (điện SWIFT) trước khi người bán giao hàng, toàn bộ hoặc một phần. Đây là phương thức an toàn nhất cho người xuất khẩu và rủi ro nhất cho người nhập khẩu. Trong thực tế Việt Nam rất phổ biến hình thức đặt cọc 20–30% bằng T/T, phần còn lại thanh toán khi nhận bản sao vận đơn hoặc trước khi người bán điện giao hàng (telex release).

Ghi sổ (Open Account)

Người bán giao hàng và gửi chứng từ thẳng cho người mua, người mua trả tiền sau một kỳ hạn thỏa thuận như 30, 60 hoặc 90 ngày. Phương thức đơn giản, chi phí thấp, được dùng nhiều giữa các đối tác lâu năm, công ty mẹ con và chuỗi bán lẻ lớn, nhưng người bán gánh gần như toàn bộ rủi ro tín dụng.

Nhờ thu kèm chứng từ: D/P và D/A

Người bán giao hàng rồi chuyển bộ chứng từ qua ngân hàng của mình đến ngân hàng của người mua với chỉ thị: chỉ giao chứng từ khi người mua thanh toán (D/P) hoặc khi người mua ký chấp nhận hối phiếu có kỳ hạn (D/A). Ngân hàng đóng vai trò trung gian kiểm soát chứng từ nhưng không cam kết trả tiền thay người mua.

Giao chứng từ trả tiền (CAD)

Người mua ký quỹ hoặc mở một tài khoản tín thác tại ngân hàng, thường ở nước người bán, kèm bản ghi nhớ nêu các chứng từ cần xuất trình. Ngân hàng trả tiền cho người bán khi người bán xuất trình chứng từ phù hợp. Ở một số thị trường, CAD còn được dùng gần như đồng nghĩa với D/P.

Thư tín dụng (L/C) trả ngay và trả chậm

Ngân hàng phát hành cam kết thanh toán độc lập cho người bán nếu người bán xuất trình bộ chứng từ phù hợp với các điều kiện của L/C. L/C trả ngay thanh toán khi chứng từ phù hợp được xuất trình; L/C trả chậm (usance) thanh toán vào một ngày đáo hạn trong tương lai; L/C UPAS cho người bán nhận tiền ngay trong khi người mua chỉ phải trả khi đến hạn.

Thư tín dụng dự phòng (SBLC) và bảo lãnh ngân hàng

Là cam kết "phòng khi" người mua hoặc người bán không thực hiện nghĩa vụ. Bên thụ hưởng chỉ đòi tiền ngân hàng khi bên được bảo lãnh vi phạm. SBLC giúp người bán yên tâm bán theo Open Account, còn bảo lãnh tiền ứng trước giúp người mua yên tâm khi trả trước.

Thanh toán, Incoterms® và chứng từ vận tải phải khớp nhau

Incoterms® quy định giao hàng, chuyển rủi ro và phân chia chi phí, nhưng không quy định thanh toán, không quy định chuyển quyền sở hữu. Vì vậy điều kiện thanh toán phải được thiết kế cùng lúc với điều kiện giao hàng. Incoterms® là nhãn hiệu của Phòng Thương mại Quốc tế (ICC).

• Với CFR, CIF, CPT, CIP người bán ký hợp đồng vận tải, nên tự lấy được vận đơn và chủ động trong việc xuất trình chứng từ theo L/C hoặc nhờ thu. Vận đơn thường ghi "Freight prepaid".
• Với FOB và FCA người mua chỉ định hãng tàu hoặc forwarder. Người bán phụ thuộc vào bên do người mua chọn để lấy vận đơn. Incoterms® 2020 bổ sung lựa chọn trong FCA cho phép các bên thỏa thuận người mua chỉ thị người chuyên chở cấp vận đơn đã xếp hàng (on board B/L) cho người bán, rất hữu ích khi thanh toán bằng L/C.
• EXW gần như không phù hợp với L/C hoặc nhờ thu vì người bán không kiểm soát việc xuất khẩu và khó có chứng từ vận tải mang tên mình.
• Với DAP, DPU, DDP rủi ro hàng hóa thuộc người bán đến tận nơi đến, trong khi L/C lại thường trả tiền dựa trên chứng từ giao hàng tại nơi đi. Cần tránh điều kiện L/C đòi chứng từ mà người bán không thể có, ví dụ biên bản nhận hàng do người mua ký.
• CIF và CIP yêu cầu người bán mua bảo hiểm và cung cấp chứng từ bảo hiểm. Incoterms® 2020 yêu cầu mức bảo hiểm tối thiểu theo điều kiện C của Institute Cargo Clauses cho CIF và điều kiện A cho CIP, trừ khi các bên thỏa thuận khác. UCP 600 yêu cầu số tiền bảo hiểm tối thiểu 110% giá trị CIF hoặc CIP nếu L/C không quy định khác.

Vận đơn đường biển: chứng từ sở hữu hàng hóa

Vận đơn gốc (original B/L) vừa là biên lai nhận hàng, bằng chứng của hợp đồng vận tải, vừa là chứng từ sở hữu: ai cầm vận đơn gốc hợp lệ thì có quyền nhận hàng tại cảng đến. Đây là lý do ngân hàng có thể "giữ hàng" trong L/C và nhờ thu: giữ bộ vận đơn gốc là giữ quyền định đoạt hàng.

• Vận đơn theo lệnh (To order, To order of shipper, To order of issuing bank): chuyển nhượng được bằng ký hậu. L/C thường yêu cầu vận đơn "made out to the order of [ngân hàng phát hành]" để ngân hàng kiểm soát hàng đến khi người mua trả tiền hoặc ký nhận nợ.
• Vận đơn đích danh (Straight B/L): ghi tên người nhận cụ thể, không chuyển nhượng bằng ký hậu. Ở một số nước người nhận đích danh có thể nhận hàng mà không cần xuất trình vận đơn gốc, nên vai trò bảo đảm thanh toán yếu hơn.
• Điện giao hàng (Telex release, Surrendered B/L): người gửi hàng nộp lại vận đơn gốc tại nơi đi, hãng tàu thông báo cho đại lý nơi đến giao hàng không cần bản gốc. Khi đã surrender, người bán mất quyền kiểm soát hàng, vì vậy chỉ nên làm sau khi đã nhận đủ tiền.
• Giấy gửi hàng đường biển (Sea Waybill): không phải chứng từ sở hữu, hàng được giao cho người nhận có tên. Phù hợp với Open Account hoặc trả trước toàn bộ, nhưng không phù hợp với D/P hoặc CAD nếu người bán muốn giữ hàng làm bảo đảm.
• Vận đơn hàng không (AWB) và chứng từ đường bộ, đường sắt (CMR, CIM) cũng không phải chứng từ sở hữu. Khi thanh toán bằng L/C cho hàng air, ngân hàng thường yêu cầu AWB ghi người nhận là ngân hàng phát hành để giữ quyền kiểm soát.

Bộ chứng từ thanh toán điển hình

Ngoài ra tùy mặt hàng và thị trường có thể cần giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật, chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm, chứng nhận hun trùng, chứng nhận phân tích, giấy chứng nhận của người hưởng lợi (beneficiary certificate) hoặc bản sao điện báo gửi hàng (shipping advice).

Các quy tắc ICC chi phối thanh toán quốc tế

Các quy tắc ICC không phải luật; chúng chỉ áp dụng khi giao dịch dẫn chiếu tới chúng, ví dụ trường 40E của điện MT700 ghi UCP LATEST VERSION. Tuy vậy hầu hết ngân hàng trên thế giới, kể cả tại Việt Nam, đều thực hiện L/C và nhờ thu theo các quy tắc này.

Tài trợ thương mại: biến khoản phải thu thành dòng tiền

Chọn phương thức thanh toán không chỉ là chuyện rủi ro mà còn là chuyện vốn lưu động. Người mua muốn kỳ hạn trả chậm, người bán muốn nhận tiền sớm. Các công cụ tài trợ thương mại giúp lấp khoảng cách đó.

• Chiết khấu bộ chứng từ (negotiation, discounting): ngân hàng ứng trước tiền cho người xuất khẩu dựa trên bộ chứng từ L/C phù hợp hoặc hối phiếu đã được chấp nhận, trừ lãi và phí. Có thể có truy đòi hoặc miễn truy đòi tùy cam kết của ngân hàng phát hành hoặc xác nhận.
• Bao thanh toán (factoring): đơn vị bao thanh toán mua lại khoản phải thu từ hóa đơn bán hàng theo Open Account hoặc D/A, thường kèm quản lý công nợ và có thể kèm bảo đảm rủi ro người mua mất khả năng thanh toán. Bao thanh toán quốc tế hai bên thường vận hành theo quy tắc chung của FCI (GRIF).
• Mua bán nợ miễn truy đòi (forfaiting): tổ chức tài trợ mua miễn truy đòi các khoản phải thu trung và dài hạn đã được ngân hàng bảo lãnh hoặc chấp nhận, như hối phiếu có bảo lãnh (aval) hoặc L/C trả chậm. ICC có bộ quy tắc URF 800 cho nghiệp vụ này.
• Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu: bảo vệ người bán trước rủi ro người mua không trả tiền do mất khả năng thanh toán hoặc do rủi ro chính trị. Hợp đồng bảo hiểm tín dụng còn giúp doanh nghiệp dễ vay vốn lưu động hoặc bán khoản phải thu cho ngân hàng.
• Tài trợ chuỗi cung ứng (reverse factoring): người mua lớn có xếp hạng tín dụng tốt thỏa thuận với ngân hàng để nhà cung cấp được thanh toán sớm dựa trên hóa đơn đã được người mua phê duyệt.

Ngoại hối và thực tiễn thanh toán tại Việt Nam

Theo pháp luật về quản lý ngoại hối, doanh nghiệp Việt Nam được thỏa thuận giá và thanh toán bằng ngoại tệ trong hợp đồng xuất nhập khẩu với đối tác nước ngoài, và mọi giao dịch thu chi ngoại tệ phải thực hiện qua tài khoản tại ngân hàng được phép hoạt động ngoại hối. Tiền thu xuất khẩu phải được chuyển về tài khoản ngoại tệ của doanh nghiệp tại ngân hàng ở Việt Nam. Ngược lại, giao dịch giữa hai bên cư trú trong nước bị hạn chế dùng ngoại tệ, trừ các trường hợp pháp luật cho phép.

• Đồng tiền hợp đồng phổ biến nhất là USD, sau đó là EUR, JPY, CNY, KRW. Khi ký bằng ngoại tệ khác đồng tiền doanh thu, doanh nghiệp nên tính đến rủi ro tỷ giá và cân nhắc hợp đồng kỳ hạn hoặc quyền chọn ngoại tệ mà ngân hàng cung cấp.
• Khi chuyển tiền thanh toán nhập khẩu, ngân hàng sẽ yêu cầu hợp đồng, hóa đơn và tùy trường hợp tờ khai hải quan để đối chiếu. Nếu trả trước, ngân hàng sẽ theo dõi việc hàng về và tờ khai nhập khẩu tương ứng. Tên người thụ hưởng và tài khoản phải khớp với hợp đồng; nếu thanh toán cho bên thứ ba, hợp đồng nên quy định rõ.
• Điện chuyển tiền khách hàng quen gọi là MT103, điện phát hành L/C là MT700, sửa đổi L/C là MT707, bảo lãnh là MT760, điện nhờ thu là các điện loại MT4xx. Cho thanh toán chuyển tiền xuyên biên giới, SWIFT đã chuyển sang chuẩn ISO 20022 (điện pacs.008 thay cho MT103), nhưng tên gọi MT vẫn được dùng phổ biến trong giao tiếp.
• Phí chuyển tiền có ba lựa chọn: OUR (người chuyển chịu toàn bộ phí), SHA (mỗi bên chịu phí ngân hàng bên mình) và BEN (người nhận chịu toàn bộ). Với SHA, người bán thường nhận thiếu vài chục USD do phí ngân hàng trung gian; hãy thỏa thuận rõ trong hợp đồng.
• Các ngân hàng có mảng tài trợ thương mại mạnh tại Việt Nam gồm nhóm ngân hàng thương mại nhà nước, nhiều ngân hàng thương mại cổ phần lớn và các ngân hàng nước ngoài. Khi người mua nước ngoài yêu cầu xác nhận L/C do ngân hàng Việt Nam phát hành, hoặc ngược lại, nên kiểm tra trước hạn mức quan hệ đại lý giữa các ngân hàng.

Cách chọn phương thức thanh toán phù hợp

Bốn câu hỏi giúp chọn nhanh: Đã giao dịch với đối tác bao lâu và có lịch sử thanh toán tốt không? Rủi ro quốc gia và rủi ro chuyển ngoại tệ của nước người mua ra sao? Giá trị lô hàng so với năng lực tài chính của mình lớn đến đâu? Hàng có dễ bán lại nếu người mua từ chối nhận không? Hàng thiết kế riêng, hàng tươi sống hoặc hàng có giá trị lớn với đối tác mới nên dùng L/C hoặc trả trước; hàng phổ thông, đối tác lâu năm có thể chuyển dần sang D/P và Open Account có bảo hiểm tín dụng.

Dấu hiệu cảnh báo và phòng chống gian lận

• Email đổi tài khoản thụ hưởng: kẻ gian xâm nhập hoặc giả mạo hộp thư của đối tác, gửi hóa đơn với số tài khoản mới. Luôn xác minh mọi thay đổi tài khoản bằng cuộc gọi tới số điện thoại đã biết từ trước, không dùng số trong email mới. Tiền chuyển nhầm rất khó thu hồi.
• Tên miền email gần giống: một ký tự khác biệt như chữ l thay chữ i, hoặc đuôi tên miền khác. Kiểm tra kỹ địa chỉ người gửi khi có yêu cầu liên quan đến tiền.
• Vận đơn giả hoặc bản sao vận đơn chỉnh sửa: xác minh số vận đơn, số container và tên tàu trên hệ thống tra cứu của hãng tàu hoặc qua forwarder trước khi trả phần tiền còn lại.
• Người mua lạ đặt hàng lớn, chấp nhận giá cao bất thường nhưng đề nghị L/C với điều khoản lạ, ví dụ chứng từ phải do người mua hoặc đại diện của họ ký, khiến người bán không thể tự xuất trình bộ chứng từ phù hợp.
• L/C do ngân hàng không rõ danh tính phát hành, gửi trực tiếp qua email dạng PDF thay vì qua SWIFT tới ngân hàng thông báo. Chỉ tin L/C được ngân hàng của bạn xác thực.
• Yêu cầu điện giao hàng (telex release) trước khi nhận đủ tiền, hoặc đề nghị chuyển vận đơn gốc thẳng cho người mua với lời hứa trả tiền sau.

GLG có thể hỗ trợ xác minh lịch trình tàu, tình trạng vận đơn và phối hợp phát hành vận đơn đúng yêu cầu L/C, nhưng quyết định thanh toán và kiểm tra chứng từ thuộc trách nhiệm của doanh nghiệp và ngân hàng.

Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn pháp lý hoặc ngân hàng cho từng giao dịch.